Oʻzbekistonda bolalar uchun ekran vaqti: meʼyorlar va ota-onalar uchun maslahatlar
Oʻzbekistonda bolalar ekran vaqti bugungi kunda deyarli har bir oilani o‘ylantirayotgan mavzuga aylangan. Telefonlar, planshetlar va televizorlar kundalik hayotning bir qismiga aylandi, va ekranlarni butunlay olib tashlash deyarli imkonsiz. Asosiy savol esa boshqa: Oʻzbekistonda bolalarga qancha ekran vaqti mumkin va bu bolaning sog‘lig‘i, uyqusi hamda rivojlanishiga zarar yetkazmasligi uchun ota-onalar nima qilishi kerak.
Nega ekran vaqti ko‘plab oilalar uchun muammo bo‘lib qoldi
Ko‘p ota-onalar o‘xshash holatlarga duch kelishadi: bola telefon oldida uzoq o‘tiradi, uni olib qo‘yish qiyin bo‘ladi, uxlashda muammolar paydo bo‘ladi yoki bola tez jahli chiqadigan bo‘lib qoladi. Ko‘pincha gadjetlar yaxshi niyat bilan beriladi — bola ovqat yesin, tinchlansin yoki ota-onaga biroz vaqt bo‘shasin deb.
Muammo ekranlarning o‘zida emas. Muammo shundaki, ular asta-sekin jonli muloqot, harakat va to‘liq dam olishni siqib chiqaradi. Bu ayniqsa kichik yoshdagi bolalar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yaqqol seziladi.
Ekran vaqti bo‘yicha oqilona meʼyorlar qanday
Oʻzbekistonda maxsus rasmiy meʼyorlar yo‘q, ammo shifokorlar va bolalar psixologlarining tavsiyalari xalqaro amaliyotga mos keladi. Ularni qatʼiy qoida emas, balki yo‘l-yo‘riq sifatida qabul qilish mumkin.
Yoshga qarab tavsiya etiladigan ekran vaqti
- 2 yoshgacha — imkon qadar ekranlarsiz. Faqat qarindoshlar bilan qisqa videoqo‘ng‘iroqlar mumkin.
- 2–5 yosh — kuniga 1 soatgacha, sokin va sodda kontent bilan.
- 6–9 yosh — kuniga 1–1,5 soat, tanaffuslar bilan.
- 10–12 yosh — kuniga 2 soatgacha, o‘qishni hisobga olmagan holda.
- O‘smirlar — vaqt bilan birga kontent sifati, uyqu va real hayot muvozanati muhim.
Muhimi shuki, agar bola bugun 30 daqiqa, ertaga esa 1,5 soat ekran qarshisida bo‘lsa, bu fojia emas. Asosiysi — kundalik odatlar va umumiy tartib.
Ekran vaqtining ortiqcha bo‘lishi nimaga olib keladi
Bu qo‘rqitish emas, balki ota-onalar hayotda tez-tez uchratadigan real oqibatlar.
- Uyqu muammolari — bola uzoq uxlab ketadi, kechasi uyg‘onadi, ertalab charchab turadi.
- Asabiylik — telefon olib qo‘yilganda yig‘i va keskin reaksiyalar.
- Jonli o‘yin va muloqotga qiziqish kamayishi.
- Kichik bolalarda nutq rivojining sekinlashishi — jonli suhbat kamligi sababli.
- Kamharakat hayot tarzi — harakat va tashqi o‘yinlar kamayadi.
Bitta multfilm yoki o‘yin zararli emas. Zarar ekran yurish, suhbat va uyqu o‘rnini bosganda paydo bo‘ladi.
Ekran vaqti haddan oshganini qanday bilish mumkin
Ota-onalar tez-tez so‘rashadi: “Bizda allaqachon meʼyordan oshib ketdimi?” Quyidagi belgilar bunga ishora qilishi mumkin:
- Bola uyg‘onishi bilan telefon so‘raydi.
- Ovqatlanish yoki kutish ekranlarsiz o‘tolmaydi.
- Telefon bo‘lmasa tez zerikadi yoki jahli chiqadi.
- Ekran vaqti bo‘yicha kelishish qiyin.
- Telefon deyarli har kuni uxlashdan oldin ishlatiladi.
Agar kamida ikki band sizga tanish bo‘lsa, vahima qilish shart emas, lekin qoidalarni qayta ko‘rib chiqish foydali bo‘ladi.
Ota-onalar uchun amaliy va sokin qadamlar
1. Aniq va tushunarli qoidalar belgilang
“Keyin beraman” emas, balki “maktabdan keyin 30 daqiqa” yoki “kechki ovqatdan keyin bitta multfilm” kabi.
2. Ekranni mukofot yoki jazo sifatida ishlatmang
“Yaxshi bo‘lsang telefon beraman” degan gap gadjetni yanada qadrli qilib qo‘yadi.
3. Uxlashdan kamida bir soat oldin ekranlarni olib qo‘ying
Bu qoida uyquni yaxshilashda eng samarali choralaridan biridir.
4. Shaxsiy namuna ko‘rsating
Agar kattalar doim telefonda bo‘lsa, bolaga nima uchun mumkin emasligini tushunish qiyin bo‘ladi.
5. Muqobil faoliyat taklif qiling
Shunchaki telefonni olib qo‘yish ishlamaydi. Uni o‘yinlar, sayr va birgalikdagi mashg‘ulotlar bilan almashtirish kerak.
Hayotiy misol
Toshkentlik bir ona 7 yoshli o‘g‘li har kecha telefon o‘ynab, yomon uxlayotganini aytgan. Ular telefonni butunlay taqiqlamadi, faqat ekran vaqtini kunduzgi soatlarga ko‘chirishdi va 19:00 dan keyin olib qo‘yishdi. Bir haftadan so‘ng bola tezroq uxlay boshladi va tongda tinch uyg‘ondi.
Baʼzan kichik o‘zgarishlar katta natija beradi.
Ota-onalar nazorati ilovalari qanday yordam beradi
Baʼzi ota-onalar uchun vaqtni qo‘lda nazorat qilish qiyin. Bunday holatda ota-onalar nazorati ilovalari yordam berishi mumkin. Ular quyidagilarga imkon beradi:
- ekran vaqtini jadval asosida cheklash;
- kechasi telefonni avtomatik bloklash;
- o‘yin va videolarga ketgan vaqtni ko‘rish.
Masalan, CyberNanny kabi ilovalar ota-onalar tomonidan tarbiya o‘rnini bosish uchun emas, balki bolalar bilan kelishilgan qoidalarga yordamchi vosita sifatida qo‘llaniladi.
🌐 Rasmiy sayt
📡 Rasmiy Telegram kanal
Asosiysi nimani yodda tutish kerak
Oʻzbekistonda bolalar ekran vaqti — bu qatʼiy taqiqlar masalasi emas, balki muvozanat masalasidir. Gadjetlar hayotimizning bir qismiga aylangan va ota-onalarning vazifasi — bolaga ulardan oqilona foydalanishni o‘rgatish.
Agar oilada qoidalar, jonli muloqot, harakat va to‘liq uyqu bo‘lsa, ekranlar muammo emas, balki oddiy vositaga aylanadi.